Δημογραφικό: Βαθαίνει η κρίση στην Ελλάδα – Γιατί οι γεννήσεις συνεχίζουν να μειώνονται

Πολλές περιοχές της Ελλάδας καταγράφουν επί δεκαετίες περισσότερους θανάτους από γεννήσεις, επιταχύνοντας τη δημογραφική συρρίκνωση και τη γήρανση του πληθυσμού. Το φαινόμενο δεν περιορίζεται σε εθνικό επίπεδο, αλλά εμφανίζεται έντονο και περιφερειακά. Σε όλες σχεδόν τις χώρες της ΕΕ παρατηρείται μείωση του αριθμού των παιδιών που απέκτησαν οι μεταπολεμικές γενιές και, στη συνέχεια, μια αύξηση της μέσης ηλικίας τεκνοποίησης.

Στην περίπτωση της Ελλάδας, ωστόσο, η τάση αυτή αποδεικνύεται εντονότερη και μακροχρόνια. Τα ευρήματα των διαθέσιμων ερευνών συγκλίνουν στο ότι τα ζευγάρια που γεννήθηκαν από το 1952 έως και το 1982 επιθυμούσαν να αποκτήσουν περισσότερα από δύο παιδιά κατά μέσο όρο (λίγο περισσότερα όσοι γεννήθηκαν το 1952, λίγο λιγότερα όσοι γεννήθηκαν 30 χρόνια αργότερα).

Αξίζει να σημειωθεί ότι ακόμα και στις χώρες όπου υπήρχε – και συνεχίζει να υπάρχει – ένα εξαιρετικά ευνοϊκό περιβάλλον για την απόκτηση παιδιών, όλες οι μεταπολεμικές γενιές έκαναν λιγότερα παιδιά από αυτά που ήθελαν.

Σύμφωνα με μελέτες του ΙΔΕΜ, οι σύγχρονες γενιές αποκτούν αισθητά λιγότερα παιδιά σε σχέση με αυτές της δεκαετίας του 1950, με τον αριθμό τέκνων ανά γυναίκα στην Ελλάδα να βρίσκεται σταθερά κάτω από το όριο αναπλήρωσης του πληθυσμού. Βεβαίως, δεν πρέπει να υποτιμώνται οι ανασταλτικοί παράγοντες της οικονομικής αβεβαιότητας και της στεγαστικής κρίσης, της ανεργίας, της υπεραπασχόλησης των γονέων και της έλλειψης επαρκών κοινωνικών πολιτικών υποστήριξης (π.χ. παιδικοί σταθμοί, γονικές άδειες).

ΙΔΕΜ: Τα στοιχεία

Η μείωση των γεννήσεων στη χώρα μας ξεκίνησε το 1980 και συνεχίζεται μέχρι σήμερα με διαφορετικούς ρυθμούς ανά περίοδο. Σύμφωνα με μελέτη του διευθυντή ερευνών του ΙΔΕΜ και καθηγητή Δημογραφίας, Βύρωνα Κοτζαμάνη, αυτή οφείλεται στην ταχύτατη μείωση της απόκτησης παιδιών από όσες γεννήθηκαν μετά το 1960 (από δύο στα τέλη της δεκαετίας του 1950, σε λιγότερα από 1,5  για τις γεννημένες γύρω στο 1985).

Όπως εξηγεί ο ίδιος, στο σύνολο των χωρών της Δυτικής και Βορείου Ευρώπης η πτώση της γονιμότητας (πόσο παιδιά αποκτά μια γυναίκα κατά μέσο όρο) ανακόπηκε προσωρινά στις γενιές του μεσοπολέμου, γεγονός που αποτυπώθηκε και στη μεγάλη αύξηση των γεννήσεων τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες (baby boom).

Αυτό, όμως, που διαφοροποιεί την Ελλάδα έχει να κάνει με τη συνεχιζόμενη μείωση των γεννήσεων σε πανελλήνια κλίμακα, την ώρα που τα ζευγάρια θα επιθυμούσαν περισσότερα παιδιά από αυτά που τελικά κάνουν. Το «χάσμα» αυτό της γονιμότητας αποκαλύπτει ένα ανεκμετάλλευτο αναπαραγωγικό δυναμικό και αναδεικνύει τους οικονομικούς, κοινωνικούς και θεσμικούς περιορισμούς που εμποδίζουν την υλοποίηση των επιθυμιών για τεκνοποίηση.

Συρρίκνωση του πληθυσμού αναπαραγωγικής ηλικίας (25-44 ετών)

Σύμφωνα με τον κ. Κοτζαμάνη, η επιτάχυνση της μείωσης των γεννήσεων από 117 χιλιάδες το 2007-2008 σε λιγότερες από 65,5 χιλιάδες το 2025 οφείλεται και στη συρρίκνωση του πλήθους των γυναικών 25-44 ετών από τις οποίες προέρχονται τα τελευταία χρόνια σχεδόν οι εννέα από τις δέκα γεννήσεις.

Ο πληθυσμός των γυναικών της ομάδας αυτής μειώθηκε κατά 27% ανάμεσα στο 2007 και το 2025. Αυτό οφείλεται κυρίως στη μετά το 1980 κατάρρευση των γεννήσεων και, δευτερευόντως, στη μαζική φυγή στο εξωτερικό μετά το 2010.

Ένας άλλος κρίσιμος παράγοντας, σύμφωνα με τον καθηγητή, είναι ότι οι γενιές μετά το 1960 όχι μόνο αποκτούν λιγότερα παιδιά αλλά τα αποκτούν και σε ολοένα μεγαλύτερη  ηλικία (26 έτη όσες γεννήθηκαν το 1960, 31,5 όσες γεννήθηκαν το 1985). Τα στοιχεία είναι ενδεικτικά της κρισιμότητας της κατάστασης: το ποσοστό των γεννήσεων από μητέρες μικρότερες των 25 ετών, από 28% το 1960 έχει μειωθεί στο 10,4% σήμερα, ενώ αυτό των 40 ετών και άνω αυξήθηκε στο 10,7% το 2023-24, από 1,8-1,9%  το 1980-2000 και 3,8% το 1960.

Η μείωση της γονιμότητας των γυναικών που γεννήθηκαν από τα τέλη της δεκαετίας του ’50 και μετέπειτα (υπενθυμίζεται ότι μιλάμε για μέσο όρο τεκνοποίησης) συνδυάζεται και με την προοδευτική αύξηση των ποσοστών ατεκνίας (όσων παραμένουν εκτός μητρότητας) που από 13%-14% στις γενιές του 1960 αγγίζει το 24% στις γενιές που γεννήθηκαν γύρω από το 1985.

Η αύξηση των ποσοστών αυτών, σε συνδυασμό με τη συνεχή μικρή μείωση των πιθανοτήτων όσων απέκτησαν παιδί να κάνουν δεύτερο και όσων έχουν δεύτερο να κάνουν τρίτο, οδήγησε και στον σημαντικό περιορισμό  στη χώρα μας του πλήθους των γυναικών με τρία παιδιά και πάνω (από 300 στις 1.000 γυναίκες που γεννήθηκαν γύρω στο 1955-60, σε 130-140 στις 1.000 γυναίκες που γεννήθηκαν γύρω στο 1985).

Το φυσικό ισοζύγιο θα συνεχίσει να κινείται αρνητικά όσο ο πληθυσμός των γυναικών σε αναπαραγωγική ηλικία (25-44) βαίνει μειούμενος, οπότε η επάνοδος των γεννήσεων τις επόμενες δεκαετίες στα επίπεδα του 2011-2020 (92 χιλ. γεννήσεις ετησίως κατά μέσο όρο) είναι ανέφικτη.

Η συνεχής αυτή μείωση δεν θα επιτρέψει στις γεννήσεις να επανέλθουν στα επίπεδα της προηγούμενης δεκαετίας, ακόμα και αν στο μέλλον οι ετήσιοι δείκτες γονιμότητας αυξηθούν, αν δηλαδή οι γενιές που βρεθούν σε αναπαραγωγική ηλικία αρχίσουν να αποκτούν προοδευτικά λίγο περισσότερα παιδιά από αυτά που έκαναν οι γονείς τους και σταματήσουν ταυτόχρονα να τεκνοποιούν σε όλο και μεγαλύτερη ηλικία.

Η επιβράδυνση του φαινομένου, ωστόσο, παραμένει εφικτή σύμφωνα με τους ειδικούς, υπό την προϋπόθεση ότι θα δημιουργηθεί στη χώρα μας ένα σταθερό και διαχρονικά ευνοϊκό περιβάλλον για την οικογένεια και το παιδί.